Wielu emerytów nadal nie wie, że ich świadczenie zostało zaniżone przez ZUS na podstawie przepisu uznanego za niekonstytucyjny. Co więcej – ZUS często odmawia przeliczenia emerytury, powołując się na argumenty, które nie znajdują potwierdzenia w aktualnym orzecznictwie sądów.
Kluczowe znaczenie ma tu wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., sygn. akt SK 140/20, dotyczący stosowania art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS. To właśnie ten wyrok otworzył drogę do skutecznego dochodzenia ponownego przeliczenia emerytury i wyrównania świadczeń.
Czego dotyczył wyrok TK SK 140/20 z 4 czerwca 2024 r.?
Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 4 czerwca 2024 r. (sygn. akt SK 140/20) orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej – w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o wcześniejszą emeryturę przed 6 czerwca 2012 r. – jest niezgodny z Konstytucją RP, w szczególności z:
- art. 67 ust. 1 Konstytucji (prawo do zabezpieczenia społecznego),
- art. 2 Konstytucji (zasada zaufania obywatela do państwa i ochrony praw nabytych).
W praktyce oznacza to, że ZUS nie powinien był pomniejszać podstawy obliczenia emerytury powszechnej o kwoty wcześniej pobranych świadczeń.
Na czym polegał problem z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej?
Po nowelizacji z 2012 r. ZUS zaczął stosować mechanizm, który powodował, że osoby pobierające wcześniej emeryturę w wieku obniżonym, po przejściu na emeryturę powszechną otrzymywały trwale zaniżone świadczenie.
Problem polegał na tym, że:
- decyzja o wcześniejszej emeryturze była podejmowana w zupełnie innym stanie prawnym,
- ubezpieczeni nie mieli żadnej możliwości przewidzenia, że w przyszłości wpłynie to negatywnie na wysokość ich emerytury powszechnej,
- zmiana zasad nastąpiła już po skorzystaniu z przysługującego prawa.
Trybunał Konstytucyjny jednoznacznie uznał taki mechanizm za niekonstytucyjny.
ZUS twierdzi: „wyrok nieopublikowany – nie obowiązuje”. Sądy mówią: to bez znaczenia
Jednym z najczęstszych argumentów ZUS jest twierdzenie, że wyrok TK SK 140/20 nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw, a więc „nie wywołuje skutków prawnych”.
To stanowisko jest obecnie odrzucane przez sądy powszechne i Sąd Najwyższy.
W orzecznictwie wskazuje się bowiem, że:
- brak publikacji nie przywraca domniemania konstytucyjności przepisu,
- sądy mają prawo odmówić zastosowania przepisu niezgodnego z Konstytucją,
- Konstytucja RP może być stosowana bezpośrednio.
Sądy podkreślają również, że nieopublikowany wyrok TK uchyla domniemanie konstytucyjności przepisu już z chwilą jego ogłoszenia.
Kogo dotyczy wyrok TK SK 140/20?
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., sygn. akt SK 140/20, odnosi się do osób, które zdecydowały się na wcześniejszą emeryturę w stanie prawnym, który nie przewidywał negatywnych skutków tej decyzji dla przyszłej emerytury powszechnej.
Z perspektywy Trybunału decydujące znaczenie miały następujące okoliczności:
- moment złożenia wniosku o wcześniejszą emeryturę – przed 6 czerwca 2012 r., a więc przed ogłoszeniem nowelizacji wprowadzającej art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej;
- brak możliwości przewidzenia skutków prawnych – ubezpieczeni nie mogli racjonalnie zakładać, że pobieranie wcześniejszego świadczenia doprowadzi w przyszłości do obniżenia emerytury powszechnej;
- zastosowanie nowego mechanizmu wstecznie – pomniejszenie podstawy obliczenia emerytury powszechnej następowało już po podjęciu nieodwracalnej decyzji o skorzystaniu z wcześniejszego uprawnienia.
W konsekwencji w orzecznictwie przyjmuje się, że wyrok TK SK 140/20 nie dotyczy wyłącznie jednego rocznika, lecz obejmuje wszystkich ubezpieczonych znajdujących się w analogicznej sytuacji prawnej, niezależnie od płci czy podstawy wcześniejszej emerytury – o ile decyzja została podjęta przed ujawnieniem zmiany prawa.
Czy prawomocną decyzję ZUS można jeszcze zmienić?
Tak – i to jest jeden z najważniejszych wniosków praktycznych.
Ustawa emerytalna przewiduje szczególny tryb ponownego ustalenia wysokości świadczenia (art. 114 ustawy emerytalnej), który:
- ma charakter quasi-wznowieniowy,
- nie jest ograniczony terminami jak klasyczne wznowienie,
- ma pierwszeństwo przed KPA i KPC.
Jeżeli decyzja ZUS została wydana:
- na podstawie przepisu niekonstytucyjnego,
- z naruszeniem standardu konstytucyjnego,
- w wyniku błędu organu rentowego,
to może zostać skutecznie wzruszona, a emerytura – przeliczona.
Przykładowa sytuacja – jak w praktyce działa wyrok TK SK 140/20
Ubezpieczona pobierała wcześniejszą emeryturę przyznaną wiele lat przed 2012 r. Po osiągnięciu wieku powszechnego ZUS zastosował art. 25 ust. 1b i znacząco obniżył wysokość świadczenia.
ZUS odmówił przeliczenia, twierdząc, że „brak podstaw prawnych”.
Dopiero postępowanie sądowe wykazało, że:
- zastosowany przepis był niekonstytucyjny,
- decyzja ZUS była obiektywnie wadliwa,
- ubezpieczonej należało się przeliczenie emerytury oraz wyrównanie za okres wsteczny wraz z odsetkami.
Takich spraw jest dziś coraz więcej. Linia orzecznicza wprawdzie nie jest jednolita co do szczegółów, ale przeważają rozstrzygnięcia korzystne.
Kiedy warto sprawdzić swoją emeryturę?
W szczególności wtedy, gdy:
- pobierałeś lub pobierałaś wcześniejszą emeryturę,
- wniosek o wcześniejsze świadczenie był składany przed 6 czerwca 2012 r.,
- po przejściu na emeryturę powszechną świadczenie zostało obniżone,
- ZUS odmówił przeliczenia, powołując się na art. 25 ust. 1b.
Co możesz zrobić teraz?
Owszem, nie każda sprawa jest identyczna, ale wiele z nich daje realne podstawy do zmiany decyzji ZUS. Kluczowa jest analiza dokumentów, dat oraz wcześniejszych decyzji.
Jeżeli masz wątpliwości, czy wyrok TK SK 140/20 dotyczy również Twojej emerytury – warto to sprawdzić.
