Jeszcze do niedawna osoby ubiegające się o rehabilitację leczniczą w ramach prewencji rentowej pozostawały w dość specyficznej sytuacji. Z jednej strony przepisy szczegółowo regulowały sam tryb kierowania na rehabilitację, z drugiej – w praktyce brakowało realnego mechanizmu sądowej kontroli rozstrzygnięć negatywnych. To właśnie ta „luka” stała się impulsem do zmiany przepisów, która weszła w życie w kwietniu 2026 r. i w istotny sposób porządkuje sytuację ubezpieczonych.
Podstawą funkcjonowania rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej pozostaje rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie szczegółowych zasad i trybu kierowania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych na rehabilitację leczniczą oraz udzielania zamówień na usługi rehabilitacyjne. Z rozporządzenia wynika jasno, że decyzja o skierowaniu na rehabilitację jest ściśle powiązana z oceną medyczną dokonywaną przez lekarza orzecznika. To on, co do zasady, orzeka o potrzebie rehabilitacji na podstawie wniosku przygotowanego przez lekarza prowadzącego, a następnie – przy uwzględnieniu rokowań co do odzyskania zdolności do pracy – decyduje, czy dana osoba powinna zostać skierowana do ośrodka rehabilitacyjnego.
W tym modelu bardzo wyraźnie widać, że kluczowe znaczenie ma ocena rokowania. Przepisy wskazują, że rehabilitacja przysługuje osobie, która – przy odpowiednim leczeniu – ma szansę odzyskać zdolność do pracy. Lekarz orzecznik bierze przy tym pod uwagę zarówno przebieg choroby, jak i wiek, wykonywany zawód czy warunki pracy. W praktyce oznacza to, że decyzja o skierowaniu ma w dużej mierze charakter uznaniowy, oparty na ocenie medycznej i prognozie.
I właśnie w tym miejscu pojawiał się dotychczas największy problem. Jeżeli lekarz orzecznik stwierdził brak potrzeby rehabilitacji albo brak rokowań, sprawa kończyła się na etapie wewnętrznego postępowania w ZUS. Co prawda istniała możliwość wniesienia sprzeciwu do komisji lekarskiej, ale na tym ścieżka odwoławcza się zamykała. Brak było możliwości skierowania sprawy do sądu, ponieważ odmowa skierowania na rehabilitację nie miała formalnie charakteru decyzji administracyjnej.
Tę sytuację zmienia nowelizacja ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Jak wynika wprost z tej ustawy, do katalogu spraw, w których Zakład wydaje decyzje, dodano odmowę skierowania na rehabilitację leczniczą w ramach prewencji rentowej. To na pierwszy rzut oka drobna zmiana redakcyjna, w rzeczywistości jednak niesie za sobą istotne konsekwencje praktyczne.
Najważniejsze z nich sprowadzają się do tego, że odmowa skierowania na rehabilitację uzyskała formalny status decyzji. To z kolei oznacza, że musi zawierać uzasadnienie faktyczne oraz podlega kontroli sądowej. Ubezpieczony, który otrzyma negatywne rozstrzygnięcie – niezależnie od tego, czy dotyczy ono kwestii formalnych, czy oceny medycznej – może wnieść odwołanie do sądu powszechnego.
Zmiana ta wprost realizuje konstytucyjne prawo do sądu. Jak wskazano w uzasadnieniu projektu, celem nowelizacji było zapewnienie możliwości sądowej weryfikacji sytuacji, w której organ odmawia skierowania na rehabilitację, zarówno z przyczyn formalnych, jak i z powodu negatywnej oceny lekarza orzecznika. Dotychczas taka kontrola była w praktyce wyłączona.
Co istotne, nowelizacja obejmuje oba najczęstsze przypadki odmowy. Po pierwsze – sytuacje, w których ZUS uznaje, że dana osoba nie spełnia warunków formalnych do kierowania na rehabilitację. Po drugie – przypadki, w których lekarz orzecznik stwierdza brak przesłanek medycznych, czyli brak rokowań na odzyskanie zdolności do pracy dzięki rehabilitacji. W obu tych sytuacjach ubezpieczony zyskuje obecnie możliwość podważenia rozstrzygnięcia przed sądem.
W praktyce oznacza to znaczącą zmianę podejścia do tego typu spraw. Dotychczas były one traktowane jako element wewnętrznego postępowania orzeczniczego w ZUS, z ograniczonym wpływem ubezpieczonego na końcowy wynik. Obecnie stają się one pełnoprawnym przedmiotem sporu sądowego, co w naturalny sposób wymusza również większą staranność po stronie organu przy sporządzaniu uzasadnień i ocenie materiału dowodowego.
Z punktu widzenia osób ubiegających się o rehabilitację oznacza to przede wszystkim realne zwiększenie ochrony ich praw. W przypadku odmowy nie są już ograniczone wyłącznie do procedur wewnętrznych w ZUS, lecz mogą zwrócić się do niezależnego sądu, który zbada zarówno prawidłowość zastosowania przepisów, jak i ocenę medyczną – często z udziałem biegłych.
Nowe przepisy zaczęły obowiązywać 13 kwietnia 2026 r., co oznacza, że już teraz można spodziewać się pojawienia pierwszych spraw sądowych dotyczących odmów skierowania na rehabilitację. Z praktycznego punktu widzenia warto więc uważnie przyglądać się uzasadnieniom wydawanym przez ZUS i analizować je pod kątem ewentualnych podstaw do odwołania.
Ta zmiana, choć formalnie sprowadza się do dodania jednego punktu w przepisie, w rzeczywistości porządkuje istotny fragment systemu ubezpieczeń społecznych. Przenosi bowiem decyzje dotyczące rehabilitacji w obszar pełnoprawnego postępowania odwoławczego. A to w praktyce zawsze oznacza większą równowagę między ubezpieczonym a organem.
